Siêu cường Trung-Mỹ dù đứng trên đỉnh cao nhưng không thể lãnh đạo thế giới: Cái tên được xướng gây bất ngờ

1 tháng trước 15

"Ý tưởng định hình tiến trình lịch sử". Đó là nhận xét mà John Maynard Keynes đã mạnh dạn đưa ra cách đây một thế kỷ. Đúng như lời phát biểu, nhà kinh tế học người Anh gần như đã một tay xác định trật tự kinh tế quốc tế sau Chiến tranh Thế giới thứ hai thông qua phân tích hấp dẫn và đầy thuyết phục về kinh tế vĩ mô hiện đại.

Các thể chế Bretton Woods, cụ thể là Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), là đứa con tinh thần của kinh tế học Keynes, tiếp tục thống trị việc hoạch định chính sách trong thế giới tư bản. Tương tự, các ý tưởng cũng đóng vai trò then chốt trong việc định hình địa chính trị.

Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, các nhà tư tưởng hàng đầu đã tranh nhau xác định trật tự toàn cầu mới. Nổi tiếng nhất, Francis Fukuyama đã dự đoán một cách thắng lợi về “Sự kết thúc của lịch sử”, tức là sự phát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa tư bản dân chủ chống lại tất cả các hệ thống tổ chức xã hội đối thủ. Ngay sau đó, giáo sư cũ của ông tại Harvard, Samuel Huntington, đã tiên đoán về một “cuộc đụng độ của các nền văn minh” trên toàn cầu, cuộc đụng độ được cho là giữa phương Tây với một Trung Quốc đang trỗi dậy và thế giới Hồi giáo.

Tuy nhiên, gần đây nhất, ý tưởng của cựu Cố vấn an ninh quốc gia Mỹ và học giả lâu năm Zbigniew Brzezinski về một bộ đôi Trung-Mỹ cùng thống trị thế giới đã thu hút được nhiều sự chú ý. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ hơn, rõ ràng là địa chính trị thế kỷ 21 đang trở nên hết sức phức tạp, đầy tranh chấp và khó đoán đến mức không một hoặc hai siêu cường nào có thể thống trị thế giới.

Theo The National news (UAE), thay vào đó, tương lai của thế giới sẽ được xác định phần lớn bởi “cường quốc tầm trung”, tức là những quốc gia có đủ năng lực để không chỉ bảo vệ lợi ích của chính họ mà còn định hình mang tính xây dựng một trật tự toàn cầu mới chưa được biết đến.

Cường quốc tầm trung

Trong những thập kỷ tới, sự hợp tác bền vững giữa các cường quốc tầm trung là điều cần thiết để giải quyết những thách thức tồn tại do biến đổi khí hậu gia tăng, sự gián đoạn công nghệ và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các siêu cường.

Theo truyền thống, thế giới thường được chia thành các cường quốc (bên thống trị) và phần còn lại (bên bị trị). Nhà sử học người Hy Lạp Thucydides từng than thở: "Kẻ mạnh làm những gì họ có thể làm và kẻ yếu phải chịu đựng những gì họ phải làm".

Nhưng mô tả nhị phân về thế giới này vừa giản dị thái quá lại vừa sai lầm. Nhà hiền triết Trung Quốc cổ đại Mạnh Tử đã đưa ra một bức tranh có nhiều sắc thái hơn, theo đó các vương quốc tầm trung ở phương Đông có thể đóng vai trò then chốt trong việc kiềm chế sự thái quá của các đế quốc đối thủ lớn hơn và đôi khi, thậm chí ngăn chặn các hành động tàn bạo tràn lan đối với các vương quốc nhỏ hơn.

Các nhà tư tưởng Hy Lạp tinh tế hơn cũng chia lãnh thổ Địa Trung Hải thành các đế chế siêu cường như Athens, Sparta và Ba Tư; các thành phố tầm trung như Corinth và Syracuse; cũng như các đối tác yếu hơn và dễ bị tổn thương hơn như Sicily và Ionia.

Khái niệm “cường quốc tầm trung” được củng cố hơn nữa bởi nhà triết học người Ý thời kỳ Phục hưng Giovanni Botero, người đã phân tích trật tự quốc tế ba chiều bao gồm không chỉ grandissime (đế chế) và piccioli (tiểu quốc) mà còn có các chính thể mezano (cường quốc tầm trung).

 Cái tên được xướng gây bất ngờ - Ảnh 1.

Ý tưởng của Zbigniew Brzezinski về việc Trung-Mỹ cùng thống trị thế giới đã thu hút được nhiều sự chú ý nhưng địa chính trị của thế kỷ 21 đang trở nên phức tạp hơn. Ảnh: AFP

Ví dụ, theo nhận xét của Botero, các chính thể mezano như các thành phố năng động Venice và Florence có “đủ sức mạnh và quyền hạn” để không chỉ nắm giữ mà thậm chí còn đóng góp vào sự bùng nổ toàn cầu của nghệ thuật và khoa học hiện đại.

Nhà tư tưởng người Pháp hiện đại L'Abbe de Mably đã xây dựng dựa trên công trình của Botero bằng cách chuyển tiếp khái niệm về cường quốc bậc hai (puissance), có thể làm trung gian hiệu quả giữa các siêu cường bậc nhất và các cường quốc bậc ba. Hội nghị Paris năm 1815, đánh dấu sự kết thúc của các cuộc chiến tranh của Napoléon, chứng kiến các vương quốc Giéc-manh tầm trung đóng một vai trò tích cực trong việc mang lại gần một thế kỷ hòa bình và thịnh vượng tương đối ở châu lục này.

Kể từ khi Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc, các quốc gia như Canada và Úc đã hoàn toàn chấp nhận vị thế là “cường quốc tầm trung”, nhờ khả năng định hình chương trình nghị sự toàn cầu về các vấn đề chính như hội nhập kinh tế và giải trừ quân bị; giúp kiềm chế sự cạnh tranh hủy diệt giữa các siêu cường; và, đôi khi, thậm chí ảnh hưởng đến địa chính trị ở các khu vực tương ứng của họ.

Ví dụ, Canada đóng một vai trò trung tâm trong việc phát triển học thuyết phổ biến về Trách nhiệm Bảo vệ (R2P), trong đó bắt buộc các quốc gia phải bảo vệ công dân của họ trước những hành động tàn bạo hàng loạt. Cựu Thủ tướng Úc Kevin Rudd, một người nói thạo tiếng Quan thoại, đã đóng một vai trò quan trọng trong việc làm trung gian cho mối quan hệ Mỹ-Trung trong hai thập kỷ qua.

Gần đây hơn, các quốc gia như Indonesia, Singapore, Hàn Quốc và UAE cũng được coi là các cường quốc tầm trung, nhờ vai trò ngày càng tăng trong việc định hình địa chính trị ở các khu vực tương ứng của họ cũng như đóng góp vào các sáng kiến toàn cầu trong lĩnh vực giải quyết xung đột, phát triển văn hóa và khoa học - công nghệ.

Thông thường, các quốc gia lớn hơn hoặc có nhiều ưu đãi hơn như Nhật Bản, Ấn Độ, Brazil và Đức cũng được coi là cường quốc tầm trung hoặc “siêu cường mới nổi”, vì họ vẫn thiếu dấu ấn quân sự toàn cầu như của Mỹ, Trung Quốc hoặc Nga.

Điểm chung của các “cường quốc tầm trung”, với quy mô khác nhau, là khả năng tự vệ và thể hiện quyền lực; xây dựng liên minh và đóng góp mang tính xây dựng cho hòa bình và phát triển quốc tế; và sự tín nhiệm và sáng tạo của họ trong ngoại giao và quyền lực mềm.

Trong thế kỷ 21, sự hợp tác giữa các cường quốc tầm trung là không thể thiếu để duy trì hòa bình và thịnh vượng toàn cầu. Đầu tiên, sức mạnh vật lý đang thay đổi, do đó có thể ngăn cản một hoặc hai siêu cường tự ý đưa ra các quyết định có tầm ảnh hưởng như trong các thời đại trước đây.

Chúng ta đang sống trong một thế giới đông dân hơn, di động hơn và nhiều tham vọng hơn bao giờ hết trong lịch sử nhân loại. Như nhà ngoại giao kỳ cựu và nhà tư tưởng địa chính trị hàng đầu Naim Moises đã nhận xét trong cuốn sách của ông, được nhiều người coi là cẩm nang, có tựa đề Sự kết thúc của Quyền lực (The End of Power) xuất bản năm 2013, thế giới của chúng ta là một “thế giới nơi có quá nhiều người chơi có đủ quyền lực để ngăn chặn các sáng kiến của người khác, nhưng không ai có quyền áp đặt xu hướng hành động của nó.”

Thách thức tồn tại

Có ba thách thức tồn tại, nơi các cường quốc tầm trung có thể tạo ra sự khác biệt to lớn với tính chủ động chiến lược và sự hợp tác được thể chế hóa.

Thách thức đầu tiên là “Chiến tranh Lạnh mới” giữa Mỹ và Trung Quốc, một cuộc chiến tích tụ lâu dài, với không chỉ những lời hùng biện hiếu chiến và các cuộc chiến tranh thương mại và công nghệ mà còn có các cuộc đụng độ hải quân có khả năng bùng nổ trên khắp Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Với mối quan hệ tương đối bền chặt với cả hai bên đối kháng, và cam kết của họ với luật pháp quốc tế và toàn cầu hóa, các cường quốc tầm trung có thể và cần đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn xung đột toàn diện và thúc đẩy hai siêu cường hướng tới đối thoại và gắn kết.

Hợp tác toàn cầu, bao gồm cả hợp tác giữa Mỹ và Trung Quốc, là khẩn thiết trong bối cảnh đại dịch Covid-19 đang hoành hành và tàn phá khắp thế giới.

Thách thức đáng lo ngại thứ hai là sự gián đoạn công nghệ, đặc biệt là với sự ra đời của cái gọi là Cách mạng công nghiệp 4.0, nơi mà học máy và AI đang đe dọa ngay cả những công việc của giới nhân viên văn phòng như kế toán, luật và báo chí. Các chuyên gia AI hàng đầu thế giới như Kai Fu Lee dự đoán các công nghệ mới sẽ có tác động kinh tế đầy đủ trong vòng một thập kỷ tới.

Các công nghệ mới có xu hướng tạo ra nhiều việc làm mới, nhưng các nước đang phát triển và dân số ít học lại đặc biệt dễ bị tổn thương. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), chỉ riêng ở Đông Nam Á, có tới 137 triệu việc làm, chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất, dễ bị ảnh hưởng bởi quá trình tự động hóa hoàn toàn.

Các cường quốc tầm trung có thể góp phần tạo ra các nền tảng kinh tế kỹ thuật số thay thế, công nghệ trí thông minh tăng cường và các quy chế toàn cầu, nhằm giảm thiểu sự gián đoạn lớn trên thị trường lao động, bảo vệ quyền riêng tư của cá nhân và ngăn chặn các hoạt động độc quyền hoàn toàn của các công ty công nghệ lớn.

Về thách thức cuối cùng, có lẽ cũng là quan trọng nhất, các cường quốc tầm trung cần chủ động đóng góp vào việc thực hiện hiệu quả các chế độ toàn cầu cần thiết, bao gồm cả Thỏa thuận Paris, nhằm giảm thiểu biến đổi khí hậu thông qua các đổi mới năng lượng tái tạo cũng như giúp các nước dễ bị tổn thương đối phó với các điều kiện thời tiết cực đoan.

Nếu không, các siêu đô thị như Kolkata và Jakarta hay các quốc gia đông dân như Bangladesh thậm chí có thể không vượt qua được vào cuối thế kỷ này, khi mực nước biển dâng cao nhanh chóng và điều kiện khí hậu khó lường hơn đang tàn phá các quốc gia nghèo nhất.

Thay vì giữ chặt các phương thức tư duy lỗi thời, hoặc nhìn thế giới qua lăng kính của sự cạnh tranh Mỹ-Trung, điều quan trọng là phải nhận ra sự cần thiết của các hình thức hợp tác mới của một nhóm người chơi toàn cầu với vai trò ngày càng quan trọng, đó chính là các cường quốc tầm trung.

Nguồn Tin